Bob Gramsma: 'Ik creëer ruimte waar dat eerder niet was'

Dronten - Heipalen neerzetten, een mal in de grond maken en beton spuiten. Het creëren van Riff PD#18245, het landschapskunstwerk van Bob Gramsma ter ere van 100 jaar Zuiderzeewet, is geen alledaags project.

Het bouwsel heeft nogal wat voeten in de aarde, letterlijk en figuurlijk. Bij de verbinding van het oude met het nieuwe land bij de brug bij Elburg, tussen de Spijkweg en de Bremerbergdijk, zijn de eerste heipalen geslagen voor dit bijzondere landschapskunstwerk. Het wordt een constructie van metaal, beton en Zuiderzeegrond van 37 bij 11 bij 7 meter. Het werk is onderdeel van de collectie landschapskunstwerken in Flevoland en wordt door de provincie Flevoland geschonken aan de gemeente Dronten.

‘Nergens ter wereld is er zoveel landschapskunst bij elkaar te bekijken’, zegt Bob Gramsma. ‘Ik ben trots dat ik tussen deze zeven kunstwerken mag staan. Het zijn grote namen, er zitten topkunstwerken van wereldniveau tussen.’ Het achtste kunstwerk moet een verbinding worden tussen het landschap, de geschiedenis, het kunstmatige van een polder, het water, de geologie en de bezoeker. ‘Maar de bezoeker moet dit niet weten. Die moet zelf zeggen wat het is, daar een gevoel bij krijgen en zich wellicht afvragen hoe het tot stand is gekomen.’ De bezoeker kan het kunstwerk betreden en uitkijken over het nieuwe en oude land. Het gebied eromheen verandert op termijn van landbouwgrond naar nieuwe natuur.

De constructie van het bouwwerk

De constructie van het bouwwerk is een avontuur. De gebruikelijke technieken uit de bouw worden ingezet, maar er worden ook technieken en toepassingen uitgevonden. ‘Een deel van de grond van de kavel wordt afgegraven en op een grote hoop neergezet. Daarin wordt de outline van de sculptuur getekend en gegraven naar de palen toe. In die holle ruimte in de geologische bodem van de Zuiderzee wordt met spuitbeton een soort dunne huid gespoten.’In essentie wordt er een stuk afgegraven wat als mal wordt gebruikt. In deze mal wordt een dunne laag beton gespoten. Er komen 18 heipalen waarvan er 10 boven de grond uitsteken, hier komt het geheel op te steunen. ‘Je kijkt na die tijd naar de buitenkant van het gat. En de constructie binnenin is niet meer zichtbaar.’

De beste bouwpartners

Om dit bouwwerk te kunnen creëren werkt Gramsma met verschillende partners samen. Ook voor hen is het een bijzondere ervaring. In het bijzonder noemt hij de samenwerking met ingenieur WaltGalmarini AG. ‘Zonder hun kennis en steun was het project niet tot stand gekomen’. De bouw is namelijk geen lineair proces, de sculptuur verandert zelfs nog tijdens de bouw. ‘De constructie is bedacht om het stabiel te maken, de vorm wordt bepaald tijdens de aanleg. De grond geeft aan wat we kunnen doen. De vormen die nu als voorbeeld te zien zijn, zijn aannames. We gaan gaandeweg zien wat het precies gaat worden. Het bouwsel wordt ten dele van boven naar beneden gebouwd en dat is ook anders dan normaal. Sommige technieken moet je al doende uitvinden om het werk te kunnen realiseren.’

[De tekst gaat verder na de foto]

 

De naam

De naam van het kunstwerk is zorgvuldig gekozen. Het getal staat voor twee zaken, voor het jubileumjaar van de Zuiderzeewet 2018 en voor het aantal kunstwerken wat Bob Gramsma heeft gemaakt. Het woord ‘riff’ heeft ook een tweeledige betekenis. ‘Rif vond ik een mooi begrip omdat het een soort landschap of obstakel onder water is wat niet zichtbaar is, behalve als je gaat duiken. Het verandert door de eeuwen heen en het is een habitat voor planten en dieren’, legt hij uit. Het kunstwerk zal ook door de jaren heen veranderen en een nieuwe leefomgeving voor planten en dieren worden, dus daarin ziet hij een connectie met het rif onder water. Daarnaast heeft de term ook een betekenis in de muziek. ‘Een riff is een thema wat gebruikt wordt wat je kan lenen van iemand. Wat ik leen is Zuiderzeebodem, knowhow van mensen, de vorm van de mal.’

Afdruk in landschap

Het creëren van ruimte door te graven is een grote interesse van de kunstenaar. Normaal creëert architectuur ruimte door te bouwen vertelt hij. Hij doet dit door te graven. ‘Ik creëer ruimte waar dat eerder niet was. Bijna een 3D-landschap of sculptuur, een afdruk in dat landschap.’ Door het landschap als bekisting te gebruiken in het bouwproces ontstaan er grillige vormen in plaats van rechte stukken en stroken, de verwering en kleur van de grond geeft een extra laag betekenis aan het kunstwerk volgens Gramsma. Op de vraag of de filosofie en gedachte achter het kunstwerk een grote rol spelen in het bouwproces, is hij vrij stellig. ‘Als ik met de bouwvakkers in de klei sta is filosofie ver weg. Ik sta echt op de modderige bouwgrond mede te bepalen wat er moet gebeuren.’ Eerder in het proces is er veel meer ruimte voor de gedachte erachter. Maar de boodschap is volgens hem niet zo heel belangrijk. ‘Of wat je erin stopt er ook uit komt is niet zo interessant. De kracht is dat wat verbindt. Dat je geraakt wordt. Het vermogen om je beet te pakken.’

Een gat is vormloos

Ook het idee om vanuit een gat in de grond een sculptuur te maken heeft een diepere betekenis. Een gat is vormloos volgens Gramsma, het grootste gedeelte van een gat heeft in onze taal en waarneming geen vorm. ‘Alle gaten lijken geen vorm te hebben, dat is in de ruimte ook zo. Je praat over de buitenkant van een gebouw of ruimte, die vorm is goed leesbaar. Maar als je een kamer volgiet met beton kan het best een vorm zijn die lijkt op een kachel of een kikker.’ Die onvoorspelbaarheid vindt Gramsma juist heel interessant. Hij weet van te voren ook niet precies hoe het kunstwerk eruit komt te zien. In grote lijnen heeft hij een idee, maar pas bij het afgieten komt de werkelijke vorm naar voren. Dat onderzoeken drijft hem. ‘Als je zelf een vorm gaat bepalen van een gat kijk je alleen naar de outline, het grootste deel is vormloos . Elk gat kan je volduwen met iets en dan heeft het een vorm. Dat is mijn onderzoek. Hoezo is dat zo?’

‘Vijf jaar nadat het kunstwerk klaar is hoop ik dat het is begroeid, dat wind en regen hun sporen hebben achtergelaten, mossen en insecten in de kleine gaatjes van het beton leven. Kinderen zullen misschien graffiti spuiten of hun liefdes vereeuwigen op het kunstwerk. Het kunstwerk nodigt uit om wat mee te doen. Ik denk dat de vorm daardoor zal blijven veranderen’, besluit hij enthousiast.