Plaat voor je kop
Door Wouter Bessels

Plaat voor je kop 152: ABBA (II)

Soms heb je van die perioden dat je zin hebt om diep te duiken in het werk van een bepaalde band. Onlangs was ABBA aan de beurt. Een groep waarvan ik zeker eenmaal per jaar alle albums draai. Nu deed ik dat aan de hand van een bijzonder boek.

Het oeuvre van ABBA is niet te groot, niet te klein en bevat acht studioalbums in tien jaar tijd. Van ‘People need love’ tot ‘The day before you came’. Dan hebben we het over het uitgebrachte werk. Maar wat te denken van materiaal dat op de plank is blijven liggen? Hoe kwam die succesformule van ABBA tot stand? En hoelang nam ABBA in de studio de tijd om een nummer de definitieve vorm te geven? Iedere keer als ik de albums stuk voor stuk beluister, borrelen die vragen op.

Op die vragen geeft het (Engelstalige) boek ‘ABBA – The Complete Recording Sessions’ antwoord. Schrijver is Carl Magnus Palm, ABBA-ingewijde bij uitstek. De Zweed schreef ooit de befaamde biografie ‘Bright lights, dark shadows’ over de band. Een boek dat geldt als een standaardwerk voor elke muziekbibliotheek. Tevens was Palm als consultant betrokken bij alle - uitgebreid gedocumenteerde - heruitgaven van de band.

Gevoel voor detail

Voor wie het wat zegt: Palm geldt als de Mark Lewisohn van ABBA. Die conclusie trek je wanneer je de laatste pagina’s van zijn nieuwe boek hebt gelezen. Die handelen over de allerlaatste sessies van ABBA en over de momenten waarop de vier uit elkaar gegroeide bandleden Bjorn, Benny, Agnetha en Frida heel sporadisch elkaars paden toch nog kruisden. Met gevoel voor detail en een enorme vlotte pen schrijft Palm op wat ABBA van dag tot dag in de studio heeft uitgevoerd. Hoe een zwaar geproduceerd stuk als ‘Eagle’ ontstond en over hoeveel schijven bepaalde liedjes gingen voordat ze uiteindelijk in het definitieve jasje werden gegoten.

Een klus die ontzettend veel tijd kost en waaraan Palm aanvankelijk al in 1990 mee begon. Dat leidde in 1994 tot de eerste versie van dit boek. Toch bleven de ontdekkingen over ABBA en diens werkwijze in de studio zich in de daaropvolgende jaren opstapelen. Palm zinde op een nieuwe editie van zijn inmiddels uitverkochte en veel gezochte boek. Extra jaren van research leidde tot de kluis van ABBA.

Nooit uitgebrachte muziek

De al aangehaalde Mark Lewisohn kreeg in de jaren tachtig toegang tot alle opnamegegevens en het studioarchief van The Beatles om zo het ontstaan van alle liedjes én albums in kaart te brengen. Dat is precies wat Palm bij ABBA heeft gedaan, in zijn geval met medewerking van de oud-leden en technicus Michael B. Tretow, die bijna dezelfde rol speelde als George Martin bij The Beatles. Eindelijk mocht Palm luisteren naar nooit uitgebrachte muziek, andere mixen en hoe de band gaandeweg aan hun materiaal werkte. Palms droom ging in vervulling. Hij heeft het complete werk van ABBA in kaart mogen brengen en daarbij niets aan het toeval overgelaten. De geschiedenis van ABBA wordt zo op uiterst unieke wijze in kaart gebracht.

Neem nou een stuk als 'Hamlet III': het boek vertelt dat de groep daar in 1978 maandenlang aan werkte, maar uiteindelijk niet de juiste vorm kon vinden en ontevreden was over het eindresultaat. Het folkdeuntje werd maar geen popliedje. 'Hamlet III' belandde op de plank en slechts een kort fragment belandde in de 'ABBA Undeleted'-medley op 'Thank you for the music' (1994) - een boxset die voor het eerst sinds het einde van ABBA een tipje van de sluier oplichtte over wat voor moois van het groep nooit het daglicht mocht zien. Overigens kreeg 'Hamlet III' van Benny Andersson een tweede leven op een soloplaat van hem uit 1987.

'Just like that'

En wat te denken van 'Just like that'. Een liedje dat de groep in haar laatste jaar (1982) opnam en nooit verscheen. Fans noemen het eeuwig zonde. Palm spreekt van een ware mythe rondom dit stuk. Wie het nummer opzoekt op YouTube, vindt een prachtige, typische ABBA-song, met karakteristieke zang van Agnetha en Frida, een sterk refrein en een fraai arrangement met toetsen en saxofoon (overigens ingetoeterd door Raphael Ravenscroft - de man die ook sax speelt in 'Baker street' van Garry Rafferty!).

Maar Bjorn en Benny waren niet tevreden over het eindresultaat. Ze konden maar niet de definitieve vorm vinden. 'Under attack' en 'The day before you came' vlotten in hun afwerking veel beter en werden geschikter geacht als singles en brachten de groep haar (laatste) wisselende succes. Een soort van anti-climax na tien jaar dominantie in de hitlijsten.

'Just like that' schoof uiteindelijk op naar Gemini - de nieuwe protogés van de 'heren van ABBA', het duo Karin en Anders Glenmark dat in 1985 zijn eerste plaat uitbracht. Het liedje staat daarop in de definitieve versie. Daarom besloten Bjorn en Benny ook dat de volledige ABBA-versie nooit uitgebracht zal worden. Een fragment zit overigens in de al genoemde 'ABBA Undeleted'-medley; beter dan helemaal niets, maar toch is het merkwaardig dat 'Just like that' nooit uitkwam. Palm schrijft in zijn boek dat volgens Bjorn en Benny coupletten en refrein niet goed samensmelten. Een mening die zowel door geluidstechnicus Tretow als Agnetha wordt verworpen. 'Dit is een typische hit', aldus beiden. 'Just like that' gaat letterlijk en figuurlijk de boeken in als het best bewaarde geheim van ABBA.

Hoe werkt die wagonlading aan informatie in boekvorm? Heel goed, eerlijk gezegd. Palm is niet in de valkuil gevallen van het noteren van losse details en bijzaken, maar houdt altijd de evolutie van ABBA’s muziek in het oog. Dat maakt ‘The Complete Recording Sessions (expanded edition)’ een allesomvattende biografie met een studio-inslag, maar ook een naslagwerk van jewelste dat moeiteloos uit de kast gepakt kan worden om bijvoorbeeld bij het luisteren van een album als ‘Voulez Vous’ even wat achtergronden op te zoeken.

'ABBA - Work in progress'

Niet iedere luisteraar heeft daar behoefte aan, maar wie bovenmatig geïnteresseerd is in de ontwikkeling van ABBA’s muziek, vindt in dit boek een schat aan informatie. Juist ook omdat de informatie op dat gebied – tot nu toe – zo spaarzaam is. Naast de genoemde acht albums is in de afgelopen 35 jaar maar een handjevol aan aanvullend (studio)materiaal van de groep naar buiten gekomen.

Dat gemis wordt met dit boek niet goedgemaakt, maar wat niet is kan nog komen. Het zal mij niets verbazen dat bij het lezen van dit boek de belangstelling bij Bjorn en/of Benny voor nooit uitgebrachte muziek eerder wordt aangewakkerd dan ontmoedigd. Benny Andersson gaf zes jaar geleden voor de nieuwe uitgave van ‘The Visitors’ een track van vijf minuten vrij, waarin het ontstaan en de ontwikkeling van ‘Like an angel passing through my room’ te horen is. Een liedje dat door veel stadia is gegaan, van disco tot een kale ballad. Ik zie de boxset al voor me: ‘ABBA – Work in Progress’. Een aantal cd’s die laat horen hoe ABBA in de studio te werk ging en hoe schetsen leidden tot zorgvuldig afgeronde popliedjes.

Eerlijk is eerlijk, dit boek - dat tot stand kwam dankzij crowdfunding - is geen goedkope aanschaf. Maar wie ervoor in de buidel tast, heeft er jaren plezier aan. Het maakt ABBA’s muziek en de bijbehorende werkwijze inzichtelijker. Volkomen terecht dat van ABBA en The Beatles - de twee belangrijkste bands uit de popgeschiedenis - het verhaal op deze wijze is verteld. Wie volgt?

Carl Magnus Palm: ABBA - The Complete Recording Sessions,
CMP Text, ISBN 978-91-639-2656-3,
448 pagina's.
Website Carl Magnus Palm
Website boek

Bijsluiter: pak de boxset 'Thank you for the music' (1994) erbij als je dit boek gaat lezen, of één van de handige (en goedkope) boxsets waarin het complete oeuvre van ABBA zit verpakt.