Meeslepend toneeldrama 'Gas' in Agora Theater

Lelystad - Toneelgroep Jan Vos speelt donderdag 12 september de voorstelling ‘Gas’ in het Agora Theater. ‘Gas’ was eerder te zien in het noorden van het land - in een mobiel theater.

Familiegeschiedenis

'Nu begrijp ik pas goed wat de Groningers hebben doorgemaakt.’ Dat was een reactie die de spelers van het theaterstuk ‘Gas’ vaak hebben gehoord van bezoekers uit de rest van het land. ‘Gas’ is een meeslepende familiegeschiedenis die zich afspeelt boven de Groninger gasbel. Sinds het stuk vorig jaar in première ging, in een mobiel theater midden in het aardbevingsgebied van Groningen en Drenthe, trok het ruim achtduizend bezoekers – aangelokt door laaiende recensies en mond-tot-mondreclame.

Spelen in de rest van het land

‘Ga dit vooral spelen in de rest van het land, daar moeten ze het ook zien’, werd vaak door het noordelijk publiek gezegd. En omdat de bezoekers van buiten Groningen even enthousiast reageerden als de Groningers, en schouwburgprogrammeurs het stuk massaal wilden boeken, toert ‘Gas’ nu door het hele land. Inmiddels is 'Gas' geselecteerd voor het Nederlands Theater Festival, waar de twaalf beste voorstellingen van het afgelopen seizoen worden vertoond.

Van optimisme naar drama

De voorstelling toont hoe de gaswinning de levens van drie generaties beïnvloedde, en hoe het optimisme rondom de vondst van de grootste gasbel van Europa uitliep op een drama. ‘Gas’ is de derde voorstelling die schrijver Tjeerd Bischoff en regisseur Jeroen van den Berg hebben gemaakt met Toneelgroep Jan Vos, volgens het recept waarmee ze eerder 40.000 toeschouwers trokken en lovende recensies scoorden: laagdrempelig theater over actuele thema’s.

De eerste productie, ‘Mansholt’, ging over de industrialisatie van de landbouw; de tweede ging over de MKZ-crisis en niet-duurzame landbouwtechnieken. Van den Berg: 'Ook nu weer belichten we een actueel thema, een ontwikkeling die op zijn eind loopt. Decennialang hebben we het gas eruit gepompt, en nu houdt het op.'

- Dat de voorstellingenseries in Ten Boer en Zuidlaren in Noord-Nederland zo’n succes waren, is te begrijpen. Waarom denken jullie dat publiek elders in het land ook geïnteresseerd is?

Bischoff: 'De voorstelling speelt zich af in Groningen, maar vertelt een familie-verhaal dat voor iedereen herkenbaar is. Het stuk beslaat de afgelopen zestig jaar, vanaf de vondst van het gas tot aan nu. Er trekken complete mensenlevens aan je voorbij. Er valt veel te lachen en er is ook veel in de voorstelling dat de mensen echt raakt. Wat het gas betreft, iedereen begrijpt nu zo langzamerhand dat dit geen Groningse kwestie is, maar een nationale tragedie waar het hele land verantwoordelijkheid voor draagt. Het is niet voor niets dat er een parlementaire enquête gaat komen. Daarbij, er zijn veel streken buiten de Randstad die het gevoel hebben dat ze net als Groningen gebruikt worden als wingewest: goed voor de winning van grondstoffen, het plaatsen van windmolens, asielzoekerscentra of kerncentrales.'

- Hoe kwamen jullie op dit thema?

Van den Berg: 'Ik liep al een hele tijd met het idee rond. Mijn vader is in 1964 van Den Haag naar Hoogezand-Sappemeer verhuisd, om een nieuw instituut voor maatschappelijk werk op te richten. Het gebied zat vol NAM-mensen (Nederlandse Aardolie Maatschappij), vaak uit de Limburgse mijnstreek, die aan het boren waren. Mijn vader vertelde ons dat hij elke dag in een restaurant die NAM-jongens trof, en bevriend raakte. Dat gegeven vond ik mooi: mannen die pionierden om welvaart te brengen - onze welvaartsmaatschappij hebben we daaraan voor een belangrijk deel te danken. En in hun kielzog mijn vader, in zekere zin net zo goed een pionier, maar dan op het gebied van welzijn.'

Aardbevingen in volle gang

Bischoff: 'Toen wij ‘Mansholt’ in Groningen speelden, waren de aardbevingen in volle gang. Ik dacht: daar moeten we wat mee. Tijdens het schrijven vond ik in de paperassen van mijn overleden moeder een in memoriam van mijn vader in het Dagblad van het Noorden. Daar had hij als journalist gewerkt. Er stond dat hij dé specialist was op het gebied van de gaswinning. Dat wist ik helemaal niet.'

Drie generaties Boelens

Het drama in ‘Gas’ draait om de familie Boelens, die het gelijknamige familiehotel Boelens runt, en enkele NAM-werknemers die er kamers huren. De familie is aanvankelijk blij met de economische kansen die hun gasten lijken te brengen. Maar dat verandert als een van de NAM’ers een dochter van de familie bezwangert. We volgen de familieleden in de decennia daarna. In de hotelzaal worden ‘volkscongressen’ gehouden, waar actievoerders eisen dat Groningen profiteert van de aardgasopbrengsten. Op het eind van het stuk zijn de familieleden opgezadeld met een zwaar door bevingen gehavend hotel.

Tientallen mensen gesproken

Bischoff heeft tijdens zijn research tientallen mensen gesproken: schadeslachtoffers, activisten van het Gasberaad en de Groninger Bodembeweging, verantwoordelijken in de gaswereld en politici. 'Oud-CPN-burgemeester Hanneke Jagersma kon mooi vertellen over de volkscongressen in de jaren zeventig onder het motto "Groningen geen wingewest".'

Op voorwaarde van anonimiteit

Moeilijker was het om de besluitnemers in politiek en gaswereld te spreken, vertelt hij. 'Maar uiteindelijk heb ik er toch heel wat gesproken - één hooggeplaatste in de gaswereld wilde alleen op voorwaarde van anonimiteit uit de school klappen. Ik heb ook veel gehad aan Susan Top van het Gasberaad. En aan Jan de Jong, oud-inspecteur-generaal van het Staatstoezicht op de Mijnen, die in 2012 na de beving in Huizinge al verklaarde: "Dit is niet veilig meer, de gaswinning moet drastisch worden teruggeschroefd". De winning werd echter juist opgeschroefd, met instemming van alle toenmalige coalitiepartijen. "Meedogenloos," vindt De Jong dat besluit.'

- Is het stuk een aanklacht?

Bischoff: 'We willen in onze stukken de verhalen altijd van alle kanten bekijken. Maar het was in dit geval lastig om géén partij te kiezen, omdat je er niet onderuit komt dat het schandalig is wat er is gebeurd. Het laatste deel van het stuk is wel een aanklacht, tegen de instanties en de overheid die weglopen voor hun verantwoordelijkheid. Dat is wat mensen zo kwaad maakt: bij wie moet ik nou eigenlijk zijn?'

Van den Berg: 'Maar ons stuk gaat niet zozeer over "de waarheid", over wie verantwoordelijk is voor welke besluiten. Die waarheid is nogal diffuus en niet erg theatraal. Ons stuk gaat vooral over wat de mensen die boven de gasbel wonen hebben ondervonden; over het drama dat zich in het gebied heeft afgespeeld.'

Bischoff: 'Veel mensen uit de gaswereld hebben het stuk inmiddels gezien. Die vormen niet één blok. In het stuk zit ook de andere kant. Dochter Okke Boelens is bij de NAM gaan werken. Zij vindt dat haar familie haar onterecht overal de schuld van geeft, en haar argumenten kun je heel goed volgen. Ook zit er een geoloog van de NAM in, die na jaren terugkeert naar hotel Boelens en enorme spijt heeft, en die ageert tegen zijn eigen organisatie. Ik heb dat geënt op verhalen van werknemers die na de beving bij Huizinge protesteerden bij hun baas: gaan we nou heel Slochteren leegtrekken?'

- Er komt een parlementaire enquête aan. Verwachten jullie dat je het stuk nog moet wijzigen door actuele gebeurtenissen?

Bischoff: 'Ons stuk houdt op in 2014, en daarmee is het drama al goed in beeld gebracht. Wel willen we zo nu en dan voorafgaand aan de voorstellingen bijeenkomsten met gasten organiseren, we hopen ook met mensen die voor de enquêtecommissie moeten verschijnen.'

Van den Berg: 'Het leek er een jaar geleden nog even op dat Wiebes de problemen zou oplossen, maar de schade-afhandeling blijft maar slepen. We maken voor mensen die niet direct getroffen zijn goed invoelbaar wat de aardbevingsellende met mensen doet. Belangrijk is dat het stuk je raakt. De kracht ervan is dat het veel universeler is dan de Groningers en het gas: het gaat over hoe mensen zich gedragen die in het nauw gedreven worden: hoe probeer je desondanks je leven te leiden en gelukkig te worden.'