Gevangenen diep geraakt door theaterstuk

Lelystad - Geen zachte, roodfluwelen stoelen, maar witte plastic klapstoeltjes en een toneel bestaande uit slechts een bed, tafel en stoel. Op een ongewone plek werd er woensdag theater gemaakt: in de Penitentiaire Inrichting (PI) in Lelystad.

Eén van de leefafdelingen vormde het decor voor Gevangenismonologen 2. Een indringend stuk over het leven van ex-gedetineerde Jack. ‘Het raakte me in mijn ziel’, zei een gevangene na afloop geëmotioneerd. 

De gedetineerden worden op deze doodgewone woensdag meegenomen in het heftige verhaal van Jack (Mingus Dagelet), zijn beste vriend en later zijn re-integratiecoach (Hamda Belgaroui) en zijn drugsverslaafde moeder (Birgit Schuurman). Binnen de muren van de gevangenis kwam de boodschap van de makers van het stuk extra hard binnen, omdat Jacks waargebeurde verhaal herkenbaar en confronterend is.

Drugsverslaafde moeder

Middenin één van de koepels in de PI staat een rommelig bed, dat bezaaid ligt met aanstekers en crackpijpjes. Het publiek wordt meteen het verhaal ingezogen als de moeder van Jack opkomt. Al ratelend over haar geweldige zoon graait ze in haar verschoten ochtendjas. Op zoek naar een aansteker om haar crackpijpje brandend te krijgen. Het lukt niet en ze wordt nog nerveuzer, gaat nog harder praten en schudt nog heviger. Haar lichaam snakt naar een nieuwe dosis drugs en als ze dan eindelijke een aansteker heeft die het doet, inhaleert ze diept, laat ze zich achterovervallen en kukelt zó het bed af.

Zo groeit Jack op. Bij een drugsverslaafde moeder. ‘Als ik hem voelde schoppen in mijn buik en ik gebruikte drugs, dan werd ie rustig’. Zijn vader verdient zijn geld met harddrugs. ‘De koelkast is altijd leeg. Voor mij is dat normaal. Dat je voor de tv in slaap valt, niemand die je naar bed brengt’, blikt Jack terug op zijn jeugd.

De gedetineerden hangen aan zijn lippen. Iedereen kijkt ademloos toe. ‘Maar hij was ook mijn voorbeeld’, vervolgt Jack. ‘Zo’n pak met geld, had ie.’ Met zijn vingers geeft hij aan hoe dik het was. ‘Ik ben hem een keer gevolgd, hij had mij niet door en ik zag hem dealen. Ik wilde net zo zijn zoals hij.’

Zes jaar in Bijlmerbajes

Hij ging zijn vader achterna, belandde op het verkeerde pad en wil uiteindelijk een grote slag slaan. Zijn moeder heeft hem gewezen op een dealer die iets verderop woont en heel veel geld in huis heeft. Hij probeert zijn vriend Armin mee te krijgen, maar die weigert. Hij is verliefd en droomt van huisje-boompje-beestje. Jack zet zijn plan door en na een mislukte roofoverval, waarbij het slachtoffer overlijdt, zit hij zes jaar vast in de Bijlmerbajes in Amsterdam.

Daar komt hij zijn oude boezemvriend weer tegen, die heeft wél iets van zijn leven gemaakt, en is zijn re-integratiecoach. In werkelijkheid is Hamda Belgaroui de broer van Armin. Hij spoort Jack aan om iets van zijn leven te maken, wil hij straks niet terugvallen. ‘Waar het om gaat is dat jij de regie gaat pakken over je pijn, je woede en je leven’, schreeuwt hij Jack in onverbloemd Amsterdams accent toe.

[De tekst gaat verder na de foto]

Als Jack na zes jaar met zijn sporttas buiten staat, weet hij niet wat hij moet. Gedetineerde Leo snapt dat gevoel maar al te goed. ‘Je wordt zó in één keer naar buiten gegooid. Alles en iedereen is veranderd. Dat is moeilijk.’ Nigel, die naast hem zit, knikt instemmend. ‘Hier is alles hetzelfde. Elke dag is voorspelbaar. En dan sta je ineens weer buiten…’, hij maakt zijn zin niet af.

Jack komt oog in oog te staan met de vrouw van het slachtoffer (ook gespeeld door Birgit Schuurman). Huilend en schreeuwend wil ze weten hoe het laatste moment van haar man was. Jack weet zich zichtbaar geen raad. ‘Indrukwekkend’, zegt gevangenisbewaarder Jill na afloop. ‘Ook knap hoe Birgit Schuurman een junkie speelt.’ De mannen naast haar veren op. ‘Je moet het ook maar durven hè? Om hier op de afdeling te spelen. Birgit Schuurman was gewoon hier!’

‘Ik voel zijn frustratie’

De echte Jack is inmiddels op het rechte pad, als ervaringsdeskundige geeft hij onder meer voorlichting aan jongeren. ‘Het heeft veel impact om hem te spelen’, zegt Mingus Dagelet na afloop. ‘Hij heeft zo’n ander leven en hij komt zó dichtbij. Ik duik in zijn leven, voel zijn frustratie en woede. Maar ik besef me ook dat als ik anders was opgevoed, dat ik ook zijn leven had kunnen hebben.’ Het valt even stil en dan klinkt er een oorverdovend applaus. Hier en daar gaat iemand staan. ‘Dit verhaal raakt iedereen in zijn ziel. Het is wel iets om over na te denken’, besluit Leo.

Gevangenismonologen 2

Gevangenismonologen 2 is geschreven door Herman Koch en Christine Otten. Met het theaterstuk willen zij, samen met de acteurs Mingus Dagelet, Hamda Belgaroui en Brigit Schuurman, het publiek aan het denken zetten. Tijdens de voorstelling wordt geleidelijk aan duidelijk wat een jeugd van geweld, detentie en vrijlating doet met de gevoelswereld van een mens. De voorstelling was in totaal in veertien gevangenissen in heel het land te zien voor gevangenen en personeel. De gedetineerden konden zich na afloop opgeven voor een workshop om met professionals in gesprek te gaan over zaken als persoonlijk geluk, groei en herstel.